Može li osoba koja boluje od šizofrenije biti krivično odgovorna za svoje postupke? Da li prisustvo halucinacija ili sumanutih uvjerenja isključuje uračunljivost? Kako se utvrđuje psihičko stanje osobe u trenutku izvršenja krivičnog djela? Ova pitanja predstavljaju jedno od najsloženijih područja forenzičke psihologije, psihijatrije i krivičnog prava.
Šta je uračunljivost?
Uračunljivost predstavlja jedan od osnovnih uslova krivične odgovornosti. U najširem smislu podrazumijeva sposobnost osobe da u vrijeme izvršenja određenog djela shvati njegov značaj i da upravlja svojim postupcima. U psihološkom smislu, uračunljivost je povezana s očuvanošću određenih psihičkih funkcija, posebno mišljenja, opažanja, rasuđivanja, procjene stvarnosti, donošenja odluka i kontrole ponašanja. Radi se o kognitivnoj, afektivnoj, voljnoj i ponašajnoj komponenti psihičkog funkcionisanja tempore criminis (dakle u vrijeme izvršenja krivičnog djela).
Međutim, uračunljivost nije psihijatrijska dijagnoza, niti se može utvrditi isključivo na osnovu prisustva ili odsustva određenog mentalnog poremećaja koji je hroničnog karaktera. Vrlo je bitno odrediti da li je osoba u trenutku izvršenja krivične radnje bila uračunljiva odnosno mentalno sposobna upravljati svojim postupcima.
Osoba koja boluje od šizofrenije može biti uračunljiva u vrijeme izvršenja jednog djela, dok tokom druge, teške psihotične epizode njena sposobnost shvatanja značaja postupaka ili upravljanja njima može biti bitno smanjena ili isključena. Tako osoba oboljela od šizofrenije može biti krivično odgovorna, ali tokom postupka procesno nesposobna da prati postupak ili da razumije šta joj se stavlja na teret. Te dvije stvari potrebno je razdvojiti. Procesna sposobnost vezana je za trenutno psihičko stanje, dok je uračunljivost u vrijeme izvršenja krivičnog djela vezana za retrospektivnu analizu mentalnog stanja, što je jedan od najvećih forenzičkih izazova.
Prema tome, za procjenu uračunljivosti nije dovoljno odgovoriti na pitanje ima li osoba psihotični poremećaj ili da li boluje od šizofrenije. Potrebno je utvrditi kakvo je bilo njeno konkretno psihičko stanje u vrijeme izvršenja predmetnog djela i u kojoj je mjeri poremećaj uticao na zakonski relevantne sposobnosti.
Uračunljivost prema krivičnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine
Krivično zakonodavstvo Bosne i Hercegovine razlikuje uračunljivost, neuračunljivost i bitno smanjenu uračunljivost. U krivičnim zakonodavstvima Bosne i Hercegovine, neuračunljivost postoji kada osoba u vrijeme učinjenja krivičnog djela (tempore criminis) nije mogla shvatiti značaj svog djela ili nije mogla upravljati svojim postupcima zbog zakonom predviđenog poremećaja psihičkog funkcionisanja. Zakonodavstvima je dalje propisano da počinilac krivičnog djela čija je sposobnost shvatanja značaja djela ili upravljanja postupcima bila bitno smanjena zbog takvog stanja može biti blaže kažnjen.
Pojedina zakonska rješenja, terminologija i pravne posljedice nisu potpuno identični, zbog čega se u svakom konkretnom predmetu primjenjuje odgovarajući zakon.
Uračunljivost
Uračunljivost podrazumijeva da su sposobnosti shvatanja značaja djela i upravljanja postupcima bile očuvane u mjeri koja ne isključuje krivičnu odgovornost. Postojanje mentalnog poremećaja samo po sebi ne znači da su te sposobnosti bile narušene, već da su te sposobnosti bile narušene isključivo u vrijeme počinjenja krivičnog djela. Osoba tako može čuti naredbodavne halucinacije da nekog treba ubiti ili ozlijediti i na taj način postupati u skladu s tim, što se vodi kao psihotična epizoda s prisustvom halucinatornih doživljaja.
Međutim, ovdje postoje zloupotrebe. Nije dovoljno da se procjenjivano lice samo izjasni da je „čulo neke glasove koji su mu naredili da nekog ubije“, već se procjenjuje sama bizarnost tog ponašanja i tih halucinacija tempore criminis. Pojedinci koji nisu doživjeli psihotične epizode, ne znaju ih adekvatno opisati upravo zbog toga što su one po svojoj prirodi bizarne i što ih svaki pacijent različito opisuje i doživljava, a posmatra se ne samo psihotični misaoni (kognitivni) sadržaj nego i drugi prateći simptomi ako su bili prisutni tempore criminis.
Bitno smanjena uračunljivost
Bitno smanjena uračunljivost podrazumijeva značajno narušavanje najmanje jedne od dvije zakonski relevantne sposobnosti, ali ne i njeno potpuno isključenje. Osoba, naprimjer, može djelimično razumjeti prirodu vlastitog ponašanja, ali zbog izrazite psihopatološke simptomatologije imati ozbiljno narušenu sposobnost realističnog prosuđivanja i upravljanja postupcima. Ovakvo stanje može predstavljati zakonski osnov za blaže kažnjavanje, ali ono ne nastupa automatski, niti sud mora izreći blažu kaznu samo zato što je utvrđena bitno smanjena uračunljivost.
Neuračunljivost
Neuračunljivost postoji kada su ispunjeni zakonski uslovi narušavanja relevantnih sposobnosti (voljne i kognitivne komponente) i kada je zbog odgovarajućeg psihičkog stanja u vrijeme izvršenja djela bila isključena sposobnost shvatanja njegovog značaja ili sposobnost upravljanja postupcima. Za isključenje uračunljivosti nije neophodno da obje sposobnosti budu potpuno narušene. Dovoljno je da zakonski relevantan poremećaj dovede do nemogućnosti ostvarivanja jedne od njih. Ovo je posebno značajno prilikom procjenjivanja osoba sa ozbiljnim psihotičnim poremećajima.
Psihotični poremećaji i krivična odgovornost
Psihotični poremećaji predstavljaju grupu mentalnih poremećaja kod kojih mogu nastati ozbiljne promjene u opažanju stvarnosti, mišljenju, emocionalnom doživljavanju i ponašanju.
U ovu grupu ubrajaju se šizofrenija, šizoafektivni poremećaj, sumanuti poremećaj i drugi psihotični poremećaji, uz određene razlike između savremenih dijagnostičkih klasifikacija.
Od posebnog forenzičkog značaja mogu biti sumanutosti, halucinacije, dezorganizovano mišljenje i ozbiljni poremećaji psihomotornog ponašanja. Njihovo prisustvo, međutim, nije dovoljno za automatsko zaključivanje o neuračunljivosti.
Osnovno forenzičko pitanje glasi: da li je psihotična simptomatologija u vrijeme izvršenja konkretnog krivičnog djela toliko narušila psihičko funkcionisanje osobe da ona nije mogla shvatiti značaj svog postupka ili njime upravljati?
Odgovor zahtijeva analizu sadržaja psihotičnih doživljaja, njihovog intenziteta, trajanja, odnosa prema konkretnom ponašanju i svih drugih raspoloživih činjenica.
Sposobnost shvatanja značaja djela – intelektualna komponenta uračunljivosti
Intelektualna, odnosno kognitivna komponenta uračunljivosti odnosi se na sposobnost osobe da razumije značaj vlastitog postupka i okolnosti u kojima postupa.
Ona uključuje sposobnost realističnog opažanja situacije, razumijevanja odnosa između vlastitog ponašanja i njegovih posljedica, kao i odgovarajućeg prosuđivanja o konkretnom djelu. Kod psihotičnih poremećaja ove sposobnosti mogu biti narušene usljed sumanutih uvjerenja, halucinacija ili ozbiljne dezorganizacije mišljenja.
Primjer: proganjajuće sumanutosti
Zamislimo osobu koja boluje od šizofrenije i čvrsto vjeruje da njen komšija pripada tajnoj organizaciji koja je namjerava ubiti. Osoba vjeruje da je komšija svakodnevno truje putem ventilacijskog sistema, nadzire njene misli i priprema napad na nju. U stanju intenzivnog straha i psihotične interpretacije stvarnosti fizički napada komšiju, uvjerena da time sprječava neposredno ugrožavanje vlastitog života.
U ovom slučaju potrebno je utvrditi da li je navedeni postupak bio neposredno motivisan sumanutim uvjerenjima, kakav je bio stepen narušenosti testiranja realnosti i je li osoba mogla razumjeti stvarni značaj svog ponašanja.
Činjenica da osoba zna da fizički napada drugog čovjeka ne daje sama po sebi potpun odgovor na pitanje uračunljivosti. Potrebno je ispitati i njeno razumijevanje stvarnih okolnosti, posljedica i značaja konkretnog postupka. Ipak, ni postojanje proganjajućih sumanutosti, ni uvjerenje osobe da se brani, sami po sebi ne dokazuju neuračunljivost.
Razlika između intelektualne sposobnosti i inteligencije
U forenzičkoj psihologiji potrebno je razlikovati opštu intelektualnu sposobnost od sposobnosti realističnog prosuđivanja u određenom trenutku. Osoba može imati natprosječnu inteligenciju, izuzetno razvijene verbalne sposobnosti i očuvano pamćenje, a istovremeno pokazivati ozbiljno narušeno testiranje realnosti. Zbog toga visok koeficijent inteligencije ne isključuje postojanje teškog psihotičnog poremećaja, kao što ni niži intelektualni kapaciteti automatski ne podrazumijevaju neuračunljivost. Ovo razlikovanje posebno je važno u psihološkom vještačenju.
Sposobnost upravljanja postupcima – voljna komponenta uračunljivosti
Voljna komponenta uračunljivosti odnosi se na sposobnost osobe da kontroliše i usmjerava vlastito ponašanje u skladu s razumijevanjem situacije. U psihološkom smislu ona je povezana s izvršnim funkcijama, inhibicijom ponašanja, regulacijom impulsa, donošenjem odluka i sposobnošću svrsishodnog usmjeravanja aktivnosti. Međutim, klinička impulsivnost ili smanjena emocionalna kontrola nisu isto što i zakonski relevantna nemogućnost upravljanja postupcima.
Primjer: zapovjedne slušne halucinacije
Osoba sa psihotičnim poremećajem čuje glasove koji joj naređuju da napadne drugu osobu. Glasove doživljava kao izrazito autoritativne, pripisuje im natprirodnu moć i vjeruje da će se njoj ili članovima porodice dogoditi katastrofa ako ih ne posluša. U ovakvom slučaju potrebno je ispitati koliko su halucinacije uticale na mogućnost samostalnog odlučivanja, je li osoba imala sposobnost suprotstavljanja njihovom sadržaju i kakav je bio odnos između halucinatornog iskustva i izvršenog postupka.
Posebno je važna razlika između situacije u kojoj osoba čuje glasove, ali zadržava sposobnost kritičkog odnosa prema njima, i situacije u kojoj zbog teške psihotične simptomatologije doživljava izrazito narušenu mogućnost izbora i kontrole vlastitog ponašanja. Ipak, samo prisustvo zapovjednih halucinacija nije dokaz da osoba nije mogla upravljati svojim postupcima. Forenzički zaključak mora proizlaziti iz cjelokupne procjene psihičkog stanja i ponašanja u vrijeme djela.
Zašto dijagnoza šizofrenije ne znači automatsku neuračunljivost?
Šizofrenija može imati veoma različit klinički tok. Kod nekih osoba dominiraju izrazite halucinacije i sumanutosti, dok su kod drugih izraženiji negativni simptomi, povlačenje, avolicija i smanjenje emocionalne ekspresivnosti. Pojedine osobe tokom odgovarajućeg liječenja postižu dugotrajnu remisiju (poboljšanje stanja odnosno bolesti) i održavaju zadovoljavajući nivo svakodnevnog funkcionisanja. Zato je u forenzičkoj procjeni potrebno razlikovati:
- Postojanje dijagnoze šizofrenije.
- Prisustvo aktivnih psihotičnih simptoma u vrijeme izvršenja krivičnog djela (tempore criminis).
- Intenzitet i funkcionalne posljedice tih simptoma.
- Neposrednu povezanost psihotičnih doživljaja s konkretnim postupkom.
- Stepen očuvanosti sposobnosti shvatanja značaja djela i upravljanja postupcima.
Primjer: osoba sa šizofrenijom koja može biti uračunljiva
Osoba već deset godina ima dijagnozu šizofrenije. Redovno uzima propisanu terapiju, nema izražene aktivne psihotične simptome i relativno uspješno funkcioniše u svakodnevnom životu. Tokom određenog perioda planski prisvaja tuđu imovinu radi ostvarivanja materijalne koristi. Ukoliko se utvrdi da njeno ponašanje nije bilo uslovljeno aktivnom psihotičnom simptomatologijom i da su zakonski relevantne sposobnosti bile očuvane, sama dijagnoza šizofrenije ne bi predstavljala osnov za zaključak o neuračunljivosti.
Ovaj primjer pokazuje zašto se krivična odgovornost ne može procjenjivati samo na osnovu medicinske dokumentacije koja potvrđuje postojanje psihotičnog poremećaja odnosno psihičke bolesti.
Bitno smanjena uračunljivost kod psihotičnih poremećaja
U praksi se mogu pojaviti složene situacije u kojima je osoba u vrijeme izvršenja djela pokazivala izraženu psihotičnu simptomatologiju, ali je istovremeno imala djelimično očuvanu sposobnost razumijevanja vlastitog ponašanja i njegove kontrole.
Na primjer, osoba koja boluje od šizoafektivnog poremećaja može tokom manične epizode s psihotičnim simptomima pokazivati izraženu grandioznost, smanjenu kritičnost, poremećeno rasuđivanje, pojačanu impulsivnost i ozbiljno narušenu sposobnost procjenjivanja posljedica. Takvo stanje može biti relevantno za razmatranje bitno smanjene uračunljivosti.
Međutim, intenzitet emocionalne uzbuđenosti, impulsivnosti ili psihotičnih simptoma ne može se jednostavno matematički pretvoriti u određeni stepen uračunljivosti. Potrebno je obrazložiti na koji je način konkretno psihičko stanje uticalo na sposobnost shvatanja značaja djela ili upravljanja postupcima.
Procjena psihičkog stanja u vrijeme izvršenja krivičnog djela
Jedan od najsloženijih zadataka forenzičke psihijatrije i psihologije predstavlja retrospektivna rekonstrukcija psihičkog stanja osobe u vrijeme izvršenja krivičnog djela (tempore criminis). Psihološki i psihijatrijski pregled često se obavljaju sedmicama, mjesecima, a ponekad i godinama nakon događaja. Za to vrijeme simptomi mogu oslabiti, potpuno se povući ili promijeniti pod uticajem liječenja.
Zato aktuelno psihičko stanje osobe ne mora odgovarati stanju u vrijeme predmetnog događaja. Retrospektivna rekonstrukcija treba obuhvatiti više međusobno povezanih područja.
Psihijatrijska i psihološka anamneza
Analiziraju se raniji psihički poremećaji, njihovo trajanje, ranije hospitalizacije, psihotične epizode, primjenjivana terapija i eventualni prekidi liječenja. Posebno su značajni dokumentovani simptomi koji su prethodili predmetnom događaju.
Ponašanje neposredno prije izvršenja djela
Ispituju se eventualne promjene u mišljenju, raspoloženju, spavanju, socijalnim odnosima, ponašanju i svakodnevnom funkcionisanju. Naročito je važno utvrditi postoje li podaci o intenziviranju sumanutih uvjerenja ili halucinacija.
Ponašanje tokom izvršenja djela
Analizira se način na koji je osoba postupala, sadržaj eventualnih izjava, njen odnos prema drugim učesnicima događaja i ponašanja koja mogu ukazivati na očuvanost ili narušenost psihičkih funkcija.
Ponašanje nakon izvršenja djela
Razmatraju se emocionalne reakcije, izjave, odnos prema posljedicama i eventualni pokušaji prikrivanja ili objašnjavanja postupka.
Primjera radi, plansko prikrivanje tragova može biti relevantno za procjenu očuvanosti pojedinih kognitivnih funkcija. Međutim, ono samo po sebi ne dokazuje potpunu uračunljivost, jer određena svrhovita ponašanja mogu postojati i tokom psihotične epizode.
Analiza dokumentacije i iskaza drugih osoba
Posebno su značajni medicinska dokumentacija, raniji psihijatrijski nalazi, policijski zapisnici, iskazi svjedoka, snimci, materijalni dokazi i drugi provjerljivi podaci. Važno je razlikovati ono što je osoba naknadno saopštila o vlastitom psihičkom stanju od podataka koji su dokumentovani u vrijeme događaja ili neposredno nakon njega.
Što je vremenski razmak između djela i vještačenja veći, to retrospektivni zaključak može biti složeniji i neizvjesniji.
Psihodinamski aspekti psihotičnog ponašanja
Psihodinamska analiza može doprinijeti razumijevanju subjektivnog značenja psihotičnih doživljaja, emocionalnih konflikata, odbrambenih mehanizama i načina na koji osoba interpretira međuljudske odnose.
Kod proganjajućih sumanutosti mogu se, naprimjer, razmatrati doživljaji ugroženosti, neprijateljstva, nesigurnosti i projekcija neprihvatljivih ili teško podnošljivih psihičkih sadržaja.
Međutim, psihodinamsko objašnjenje ne može zamijeniti dokazivanje postojanja psihotične simptomatologije niti se na osnovu pojedinačnog odbrambenog mehanizma može zaključivati o uračunljivosti. Projekcija je psihološki mehanizam koji se može pojaviti i kod osoba koje nemaju psihotični poremećaj. U forenzičkoj procjeni potrebno je jasno razlikovati dokumentovane činjenice, klinička zapažanja i interpretativne psihodinamske hipoteze.
Psihodinamsko razumijevanje može obogatiti analizu ličnosti i motivacije, ali zaključak o psihopatološkom stanju mora ostati zasnovan na odgovarajućim kliničkim dokazima.
Uloga psihologa i psihijatra u procjeni uračunljivosti
Forenzička procjena zahtijeva jasno razlikovanje psiholoških, psihijatrijskih i pravnih pitanja.
U krivično-procesnim zakonima u BiH, predloženo je određivanje psihijatrijskog vještačenja kada postoji sumnja na isključenu ili smanjenu uračunljivost.
Psihijatar provodi medicinsku i psihopatološku procjenu relevantnu za formalno psihijatrijsko vještačenje uračunljivosti.
Psiholog, u okviru vlastite stručne oblasti i odgovarajuće naredbe za vještačenje, može značajno doprinijeti procjeni intelektualnih sposobnosti, mišljenja, kognitivnog funkcionisanja, ličnosti, emocionalne regulacije, izvršnih funkcija i ponašanja.
Psihološko vještačenje može obuhvatiti:
- Procjenu opštih intelektualnih i specifičnih kognitivnih sposobnosti.
- Procjenu organizacije mišljenja, rasuđivanja i testiranja realnosti.
- Analizu emocionalne regulacije i kontrole impulsa.
- Procjenu strukture i dinamike ličnosti.
- Analizu socijalnog funkcionisanja.
- Procjenu razumijevanja interpersonalnih situacija i posljedica određenih postupaka.
- Analizu dosljednosti i valjanosti rezultata psihološkog ispitivanja.
Psiholog može opisati relevantne funkcionalne sposobnosti i njihove poremećaje, ali je važno poštovati zakonska pravila o vrsti vještačenja i stručnim nadležnostima. Tako se psiholog ne može samostalno izjasniti o uračunljivosti tokom sudskog postupka odnosno vještačenja, već može pomoći psihijatrima da procijene voljno i kognitivno funkcionisanje, a za formalno izjašnjenje o uračunljivosti potrebno je provesti psihijatrijsko ili psihološko-psihijatrijsko (timsko) vještačenje. Konačnu pravnu ocjenu donosi sud, na osnovu cjelokupnog dokaznog postupka.
Simulacija i disimulacija psihotičnih simptoma
Posebno osjetljivo pitanje forenzičke procjene predstavlja mogućnost simulacije, odnosno namjernog predstavljanja nepostojećih ili preuveličavanja postojećih psihotičnih simptoma radi ostvarivanja određene koristi. Nasuprot tome, disimulacija podrazumijeva prikrivanje ili umanjivanje stvarno prisutnih simptoma.
Osoba može pokušati prikazati psihotične simptome kako bi izbjegla krivičnu odgovornost, ali može i prikrivati simptome iz straha od hospitalizacije, stigmatizacije ili drugih posljedica. Zbog toga je potrebno analizirati dosljednost iskaza, rezultate odgovarajućih psihodijagnostičkih instrumenata, kliničko ponašanje, raniju dokumentaciju i podatke iz drugih izvora.
Ipak, neobičan opis halucinacija, nedosljednost u prisjećanju ili netipično ponašanje nisu sami po sebi dokazi simulacije.
Ni jedan psihološki test ne može samostalno i nepogrešivo dokazati ili isključiti simuliranje psihotičnog poremećaja. Zaključivanje mora biti zasnovano na višestrukim izvorima podataka (tzv. metodološkoj triangulaciji i forenzičkoj analizi) i pažljivoj diferencijalnoj dijagnostici.
Uračunljivost i procesna sposobnost nisu isto
U forenzičkoj praksi potrebno je razlikovati sposobnost osobe da u vrijeme izvršenja djela shvati njegov značaj i upravlja svojim postupcima od njene sadašnje sposobnosti da učestvuje u krivičnom postupku.
Prvo pitanje odnosi se na uračunljivost u vrijeme izvršenja djela. Drugo se odnosi na procesnu sposobnost, odnosno sposobnost osobe da razumije prirodu i osnovni sadržaj krivičnog postupka, prati njegovo odvijanje, komunicira s braniocem i učestvuje u vlastitoj odbrani.
Osoba je mogla biti uračunljiva u vrijeme izvršenja djela, a potom razviti ozbiljan psihotični ili neurokognitivni poremećaj koji narušava njenu sposobnost učešća u postupku. Moguća je i obrnuta situacija: osoba koja je tokom izvršenja djela bila u teškom psihotičnom stanju može nakon odgovarajućeg liječenja biti sposobna učestvovati u sudskom postupku. Zato se ova dva pitanja procjenjuju odvojeno, uz primjenu odgovarajućih zakonskih kriterija.
Psihotični poremećaji, alkohol i psihoaktivne supstance
Psihotična simptomatologija može nastati ili se pogoršati nakon upotrebe određenih psihoaktivnih supstanci. Posebno je važno utvrditi je li psihotična epizoda predstavljala manifestaciju primarnog psihotičnog poremećaja ili je bila uzrokovana djelovanjem supstanci. U krivičnom zakonodavstvu postoji i institut skrivljene, odnosno samoskrivljene neuračunljivosti.
Prema odgovarajućim zakonskim odredbama, osoba koja se upotrebom alkohola, droga ili na drugi način dovela u stanje u kojem nije mogla shvatiti značaj djela ili upravljati postupcima može biti krivično odgovorna ako su u vrijeme dovođenja u takvo stanje bili ispunjeni zakonom propisani uslovi u pogledu umišljaja ili nehata. Zato sama činjenica da je osoba bila pod uticajem alkohola ili droga ne znači da je bila neuračunljiva u pravnom smislu.
Kod osoba koje istovremeno imaju primarni psihotični poremećaj i koriste psihoaktivne supstance potrebna je posebno pažljiva diferencijalna dijagnostika.
Da li su osobe sa psihotičnim poremećajima opasne?
Jedna od najčešćih predrasuda jeste da osobe sa šizofrenijom i drugim psihotičnim poremećajima nužno predstavljaju opasnost za okolinu. To nije tačno. Veliki broj osoba sa psihotičnim poremećajima nikada ne počini nasilno krivično djelo i može uspješno funkcionisati uz odgovarajuće liječenje i podršku.
Kod određenih osoba rizik može biti povećan usljed specifične kombinacije faktora, uključujući akutnu psihotičnu simptomatologiju, ranije nasilno ponašanje, zloupotrebu psihoaktivnih supstanci, nedostatak liječenja i druge individualne ili situacijske okolnosti. Međutim, sama dijagnoza nije dovoljna za procjenu budućeg nasilnog ponašanja.
Upravo zato forenzičko-psihološka procjena rizika mora biti individualizovana i zasnovana na provjerljivim podacima, a ne na stereotipima o mentalnim poremećajima.
Zaključak
Procjena uračunljivosti osoba sa psihotičnim poremećajima predstavlja složen forenzički zadatak koji zahtijeva povezivanje psihopatoloških činjenica, analize ponašanja i zakonskih kriterija.
Najznačajnije pitanje nije samo da li osoba boluje od šizofrenije, šizoafektivnog ili drugog psihotičnog poremećaja, nego kakav je konkretan uticaj tog poremećaja bio na njenu sposobnost da shvati značaj vlastitog djela i upravlja svojim postupcima u vrijeme njegovog izvršenja.
Dijagnoza ne može zamijeniti funkcionalnu procjenu, kao što ni prividno organizovano ponašanje ne može samo po sebi isključiti prisustvo ozbiljne psihotične simptomatologije.
Kvalitetna forenzička procjena mora biti nepristrasna, zasnovana na odgovarajućoj stručnoj metodologiji i usmjerena na precizno razlikovanje činjenica, kliničkih zaključaka i hipoteza.
Cilj sudskog vještačenja nije opravdavanje niti dodatno kažnjavanje osobe zbog postojanja mentalnog poremećaja, nego pružanje stručnog objašnjenja njenog psihičkog funkcionisanja u okolnostima relevantnim za sudski postupak.
Sudski vještaci psiholozi se ne mogu samostalno izjašnjavati na okolnosti uračunljivosti, ali doprinose timskoj psihijatrijsko-psihološkoj procjeni sposobnosti shvatanja značaja djela i upravljanja svojim postupcima tempore criminis, pa je za potrebe sudskog odnosno krivičnog postupka najtemeljitiji dokaz pribavlljanje nalaza psihijatrijsko-psihološkog tima vještaka (sastavljenog od barem jednog psihologa i barem jednog psihijatra ili neuropsihijatra odnosno jednog psihologa i dva psihijatra).
Mentalni poremećaj sam po sebi ne isključuje krivičnu odgovornost, ali ni postojanje naizgled svrsishodnog ponašanja ne dokazuje da je osoba u potpunosti bila sposobna razumjeti značaj vlastitih postupaka ili njima upravljati.
Literatura i pravni izvori
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR).
- World Health Organization. (2024). Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders.
- American Academy of Psychiatry and the Law. (2014). Practice Guideline for Forensic Psychiatric Evaluation of Defendants Raising the Insanity Defense.
- American Academy of Psychiatry and the Law. (2015). Practice Guideline for the Forensic Assessment.
Napomena: Navedeni primjeri su hipotetički, namijenjeni obrazovnom objašnjavanju forenzičko-psiholoških pitanja. Ne predstavljaju opise konkretnih sudskih predmeta niti unaprijed određuju zaključke o uračunljivosti pojedinih osoba.
